Jednym z historycznych i kulturowych fenomenów Wrocławia jest jego wielokulturowość. Pozostając w obrębie zmieniających się formacji państwowych, położony na szlakach handlu i wędrówek ludów, stawał się na długie okresy domem i małą ojczyzną wielu narodów i wyznań. Jednym z ważnych czynników kształtujących obraz igenius loci nadodrzańskiego miasta niemal od początku jego historii stali się Żydzi. Niedawno obchodzone 800-lecie wrocławskiej gminy żydowskiej odnosiło się do ich udokumentowanej i zorganizowanej obecności, ale nie ma wątpliwości, iż faktycznie jest ona znacznie starsza.

Obecność ta, choć przerywana prześladowaniami i wygnaniami, miała dla miasta i jego rozwoju istotne znaczenie, z początku głównie gospodarcze. Dyskryminacja i izolacja nie sprzyjały jednak szerszemu włączeniu się Żydów w życie polityczne i kulturalne. Sytuację zmieniło włączenie Wrocławia do dynamicznych i na swój czas nowoczesnych Prus. Wkrótce miał się rozpocząć złoty wiek niemieckich Żydów.

Koniec XVIII wieku, przez Polaków kojarzony z tragicznymi rozbiorami, w Prusach był okresem postępów Oświecenia. Jednym z jego objawów stała się emancypacja Żydów, stopniowo zrównywanych w prawach obywatelskich z chrześcijańską ludnością królestwa. Wyrazem tego stała się złożona w 1790 roku propozycja ministra Śląska, hrabiego Karla Georga Heinricha von Hoyma, dotycząca budowy ogólnodostępnej synagogi, która służyłaby całej gminie żydowskiej. Zastąpić miała wszystkie rozproszone w mieście domy modlitwy i prywatne bożnice. Plan nie został jednak zrealizowany ze względu na brak zainteresowania ze strony wciąż jeszcze dominujących w tym czasie Żydów ortodoksyjnych. Emancypacja była bowiem przez nich postrzegana jako zagrożenie tożsamości religijnej.

Nacisk władz w Berlinie nasilał się mimo żydowskiego oporu. Opór ten, wykraczający poza konserwatywne środowiska żydowskie, wynikał z braku funduszy, a także z wciąż nieuregulowanego – mimo obietnic – statusu judaizmu w pruskiej konstytucji. W 1820 roku władze wymusiły ostatecznie decyzję o budowie, dając na nią dwa lata. W latach 1819 – 1820 zebrano nawet znaczne środki na realizację projektu i zapewniono świątyni lokalizację na działce przy ul. św. Antoniego 35 (gdzie wcześniej stała gospoda Pod Białym Bocianem, po której synagoga „odziedziczyła” przyszłą nazwę). Gotowy był również plan architektoniczny. Tym razem to spory religijne w silnie podzielonej gminie żydowskiej doprowadziły do zawieszenia budowy.

Projekt budowy reprezentacyjnej synagogi odrodził się na nowo w 1826 roku, z inicjatywy liberalnych Żydów skupionych w Pierwszym Towarzystwie Braci. Prace budowlane rozpoczęły się rok później. Nazwiska inwestora Jakoba Philipa Silbersteina oraz kierujących kolejno budową mistrzów murarskich Schindlera Tschokego i nadzorcy budowlanego Thielego, na zawsze wpisały się w historię tego przedsięwzięcia. Do historii wszedł jednak twórca projektu synagogi, wybitny niemiecki architekt Carl Ferdinand Langhans, wzorujący się na śląsko-pruskim XVIII-wiecznym stylu budowli sakralnych. Swój pierwszy wystrój świątynia zawdzięczała malarzowi Raphaelowi Biowowi.

Pierwsze nabożeństwo odbyło się 10 kwietnia 1829 roku, 13 dni później nastąpiło uroczyste otwarcie synagogi. Przez kolejne 18 lat funkcjonowała ona jako prywatna świątynia Towarzystwa, by w 1847 roku stać się główną i ogólnodostępną synagogą, rosnącej w siłę i znaczenie, liberalnej frakcji wrocławskiej gminy żydowskiej.

W 1872 roku powstała majestatyczna Nowa Synagoga przy ulicy Podwale, do której przenieśli się liberalni Żydzi – synagogę Pod Białym Bocianem przejęli zaś Żydzi konserwatywni. Religijne wymogi rozdzielenia płci podczas nabożeństw zakłóciły harmonijną kompozycję budowli przez dodanie trzech zewnętrznych klatek schodowych prowadzących na galerie dla kobiet. Kolejna, dokonana przez Paula i Richarda Erlichów, przebudowa w 1905 roku zostawiła po sobie żelbetowe, neoromańskie galerie dla kobiet, które zastąpiły drewniane empory wsparte na 12 filarach. Znaczne i radykalne unowocześnienie synagogi nastąpiło w setną rocznicę jej istnienia. W 1929 roku odnowiono elewacje i wnętrze, zamontowano centralne ogrzewanie i elektryczne oświetlenie, wreszcie – wybudowano pośrodku synagogi bimę.

Podczas Nocy Kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku, bojówki hitlerowskie zdewastowały wnętrze synagogi, jednak ze względu na bliskie sąsiedztwo innych budynków nie została ona podpalona, co uchroniło ją od całkowitego zniszczenia (które spotkało okazałą Nową Synagogę). Przez pewien czas, po prowizorycznym zabezpieczeniu, służyła Żydom konserwatywnym i liberalnym. W 1943 roku hitlerowcy przerobili wnętrze synagogi na warsztat samochodowy oraz magazyny zrabowanego mienia żydowskiego. Część oryginalnego wyposażenia świątyni uległa wówczas zniszczeniu. Na dziedzińcu synagogi urządzono główne miejsce zbiórek dla deportowanych do obozów zagłady wrocławskich Żydów. Dziedziniec ten stał się wrocławskim Umschlagplatzem. Niemieccy Żydzi Wrocławia zniknęli z miasta – zostali wymordowani lub, w najlepszym razie, rozproszyli się po całym świecie.

Już 13 sierpnia 1945 roku Komitet Żydowski we Wrocławiu, reprezentujący przybyłych tu głównie ze Wschodu ocalonych polskich Żydów, zwrócił się do prezydenta miasta Aleksandra Wachniewskiego o zwrot synagogi, którą wówczas zajmowała milicja przemysłowa. Po jej odzyskaniu została wyremontowana oraz z powrotem dostosowana do potrzeb kultu religijnego przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego we Wrocławiu.

Mimo kolejnych fal emigracji żydowskiej z Polski, dyskryminacyjnej polityki władz i aktów wandalizmu „nieznanych sprawców”, w wyniku których następowała degradacja obiektu, jeszcze w połowie lat sześdziesiątych Synagoga Pod Białym Bocianem służyła jako ośrodek kultu i miejsce spotkań kilku tysiącom Żydów Wrocławia. W roku 1966 władze, wskazując na opłakany stan obiektu, nakazały jego zamknięcie. W rezultacie interwencji Kongregacji zgodziły się niemal rok później na użytkowanie dolnej części synagogi, i to tylko podczas określonych świąt. Wkrótce dokonano rozbiórki domów przy ulicy św. Antoniego, które okalały synagogę. Budynek, pozbawiony przez to naturalnego ogrodzenia, stał się jeszcze łatwiejszym celem dla wandali. Stałe wybijanie szyb przyspieszało dalszą dewastację.

Rok 1968 to kolejny czarny rok w historii społeczności żydowskiej Wrocławia i jej synagogi. Ostatnia fala emigracja żydowskiej, w znacznym stopniu wymuszona antysemicką kampanią, doprowadziła do zawieszenia nabożeństw w synagodze.

W 1974 roku, na podstawie ustawy o poniemieckim majątku opuszczonym, synagoga została przejęta przez Skarb Państwa i w tym samym roku przekazana Uniwersytetowi Wrocławskiemu. W jej wnętrzu miała powstać biblioteka, czytelnia oraz sale wykładowe Biblioteki Uniwersyteckiej. Rozpoczęte w 1976, a wkrótce zarzucone prace adaptacyjne, doprowadziły tylko do jeszcze większej dewastacji budynku. Zakupiona w 1984 roku przez Centrum Kultury i Sztuki, stała się przez kilka lat miejscem występów artystycznych. Dalsze zniszczenia – głównie w efekcie dwóch pożarów – doprowadziły do kolejnej zmiany właściciela. Została nim w 1989 roku wrocławska Akademia Muzyczna, planując budowę sali koncertowej. Po zdjęciu dachu zaprzestano jednak jakichkolwiek robót, a pozostawiona na pastwę losu synagoga popadła w ostateczną ruinę. Kolejny, od 1992 roku prywatny właściciel, nie przeprowadził żadnych prac – mury nadal nasiąkały wilgocią, która powodowała odpadanie tynku i dekoracji.

Mimo zmian politycznych i życzliwości nowych, demokratycznych władz Wrocławia, minęło jeszcze kilka lat, zanim synagoga Pod Białym Bocianem wróciła do prawowitego właściciela – wrocławskich Żydów. Znaczna w tym zasługa ówczesnego metropolity wrocławskiego kardynała Henryka Gulbinowicza – to za jego namową ówczesne Ministerstwo Kultury i Sztuki odkupiło synagogę i 10 kwietnia 1996 roku przekazało odrodzonej Gminie Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. 24 września 1995 roku po raz pierwszy od lat w zrujnowanej synagodze odbyło się nabożeństwo z okazji święta Rosz ha-Szana, w którym udział wzięło około 400 osób. Wówczas po raz pierwszy zaśpiewał chór Synagogi pod Białym Bocianem pod dyrekcją Stanisława Rybarczyka.

W maju 1996 roku rozpoczęto finansowany przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej pierwszy etap prac remontowych w synagodze, mający na celu odbudowę dachu. Drugi etap zapewnił uporządkowanie pozostałych części budynku, a także opracowanie dalszych planów renowacji, zgodnie z zachowanymi przekazami ikonograficznymi. W 1998 roku zakończono trzeci etap – naprawę popękanych murów i sufitu nawy głównej, rekonstrukcję ram okiennych, częściowe wstawienie nowych schodów oraz instalację ogrzewania. Dotacja ze środków KGHM Polska Miedź S.A. umożliwiła położenie części tynków.

8 listopada 1998 roku podczas uroczystości 60-lecia Nocy Kryształowej w synagodze odbyło się uroczyste nabożeństwo poświęcone ofiarom tamtych wydarzeń. Uroczystość była również ukoronowaniem dotychczasowych starań o zwrot i uratowanie synagogi, co było owocem starań i wysiłków przede wszystkim ówczesnego przewodniczącego Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu Jerzego Kichlera.

W roku 2005 dzięki dotacji Urzędu Miejskiego w synagodze położono posadzkę, uporządkowano również teren przed synagogą, likwidując ogrodzenia i prowizoryczny parking, a plac obsadzając roślinnością.

7 maja 2005 roku powołane zostało Centrum Kultury i Edukacji Żydowskiej przy wrocławskim oddziale Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich RP, administrowane przez Fundację Bente Kahan. Bente Kahan, wybitna artystka norweska i żydowska, od 2001 roku osiadła we Wrocławiu, jest dyrektorem CKiEZ oraz dyrektorem artystycznym Synagogi. Fundacja Bente Kahan wspólnie z wrocławskim oddziałem Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP połączyły wysiłki zmierzające ku renowacji Synagogi Pod Białym Bocianem. W latach 2006 – 2008 ze środków miejskich odnowiono południową fasadę synagogi i odrestaurowano Aron ha-Kodesz. Osuszono też piwnice i przprowadzono prace zabezpieczające budynek przed zawilgoceniem.

Utworzone w roku 2006 przez te instytucje – wspólnie z Gminą Wrocław – i kierowane przez Fundację Bente Kahan konsorcjum skutecznie zabiega o zdobycie znacznych środków finansowych na pełną restaurację i renowację Synagogi Pod Białym Bocianem i dziedzińca przed nią. Rozpoczęte jesienią 2008, a zakończone najpóźniej na wiosnę 2010 roku prace wartości ok. 10 milionów złotych, sfinansowane będą przez EEA Grants (środki pozaunijnych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego, wygrane przez konsorcjum w konkursie projektów renowacji obiektów zabytkowych ogłoszonym przez dysponenta polskiej części grantu – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), Gminy Wrocław i właściciela – Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.

Synagoga pełnić będzie nadal funkcje kultowe, a także wzmocni swą rolę nowoczesnego ośrodka kultury i edukacji o wymiarze międzynarodowym, uwzględniając utworzenie w jej piwnicach i na balkonach Muzeum Żydowskiego we Wrocławiu. Miasto odzyska w pełni żydowską część swej duszy!

Już od kilkunastu lat Synagoga Pod Białym Bocianem to nie tylko miejsce praktyk religijnych, ale również prężnie rozwijający się ośrodek kultury żydowskiej, w którym odbywają się liczne wystawy, koncerty, wernisaże, występy teatralne, warsztaty oraz spotkania. Wynika to z dobrej akustyki obiektu, jak również z jego wielkości (może pomieścić kilkaset ludzi). Od 1999 roku odbywają się tu comiesięcznie koncerty hawdalowe – prezentowana jest na nich muzyka klezmerska, synagogalna, żydowska muzyka poważna oraz pieśni kantorów. Tradycyjnie liczną publiczność przyciąga doroczny Festiwal Kultury Żydowskiej Simcha. Obie imprezy organizowane przez Stanisława Rybarczyka i Karolinę Szykier – z Fundacji Pro Arte.

Znaczne ożywienie synagogi przyniosło otwarcie w 2005 roku Centrum Edukacji i Kultury Żydowskiej. Dość wymienić niektóre z nich, w znacznej części organizowane przez Fundację Bente Kahan:

Coroczne Lato z Muzyką Pod Białym Bocianem, czyli cykl letnich koncertów niedzielnych muzyki kompozytorów żydowskich i pochodzenia żydowskiego, od jazzu po operę. Koncertom towarzyszą warsztaty tańca izraelskiego prowadzone przez Małgorzatę Rzempołuch.

Coroczny Dzień Izraela, przybliżający wrocławianom współczesność tego kraju. Dzień zawsze wypełniony teatrem, filmem, muzyką, warsztatami, wystawami, kiermaszami i odczytami.

Przedstawienia teatralne – zarówno otwarte, jak i dla szkół. Na stałe w repertuar wpisały się bogate w oprawę muzyczną sztuki Bente Kahan „Głosy z Theresienstadt”, „Wallstrasse 13” i „Home”, przedstawiające dramatyczne i powikłane losy Żydów na tle historii Europy i Wrocławia.

Wystawy, warsztaty.

Obchody rocznicowe, szczególnie bogate w oprawę artystyczną obchody rocznic Nocy Kryształowej, kończone Marszem Pamięci do miejsca, gdzie stała spalona w 1938 roku Nowa Synagoga.

Okolicznościowe uroczystości i koncerty, dość wymienić ceremonię wręczenia medali „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” i obchody rocznicy męczeńskiej śmierci „ochotnika do Auschwitz” rotmistrza Witolda Pileckiego.

Synagoga należy do tzw. Dzielnicy Czterech Światyń (zwanej też często Dzielnicą Wzajemnego Szacunku), w skład której wchodzą również prawosławny sobór Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, rzymskokatolicki kościół św. Antoniego z Padwy oraz ewangelicko-augsburski kościół Opatrzności Bożej. Współpraca między nimi powstała jesienią 1995 roku z inicjatywy Jerzego Kichlera. Wierni czterech wyznań organizują wspólne imprezy charytatywne, spotkania edukacyjne dla dzieci oraz modlitwy ekumeniczne. Dzielnica ma również przybliżyć kulturową i religijną różnorodność miasta. W tym duchu organizowany był też Wrocławski Dzień Wzajemnego Szacunku, którego część imprez odbywała się w synagodze Pod Białym Bocianem – dzień który wypełniły wernisaże, etiudy teatralne i dyskusje młodzieży.

Zakończenie renowacji synagogi Pod Białym Bocianem i przyszła rekonstrukcja i adaptacja jej otoczenia, wpisując się w miejskie plany zagospodarowania przestrzennego Dzielnicy Wzajemnego Szacunku, otworzą nowe, szerokie możliwości rozwinięcia dotychczasowych działań i realizacji nowych zamierzeń. Działań i zamierzeń wpisujących się we wrocławską strategię otwartego „Miejsca Spotkań”, miasta tolerancji i dialogu międzykulturowego. Synagoga Pod Białym Bocianem i jej otoczenie stanowiąc naturalny punkt ciężkości Dzielnicy – stanie się także jedną z największych atrakcji miasta, przyciągając rzesze turystów z kraju i zagranicy. Fundacja Bente Kahan, wspierana przez Gminę Wrocław i Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Polsce, ma jasną wizję przyszłych funkcji Synagogi Pod Białym Bocianem. Prowadzone przez Fundację Bente Kahan Centrum Kultury i Edukacji Żydowskiej wzmocni pozycję Synagogi Pod Białym Bocianem jako jednego z najatrakcyjniejszych centrów duchowych miasta i kraju, otwierającego jeszcze szerzej swe podwoje na koncerty, spektakle i warsztaty teatralne, filmy, wykłady, seminaria, itp. To żywe serce żydowskie w środku Europy, miejsce wzajemnego szacunku i zrozumienia, wkrótce zabije jeszcze mocniej!

Sprzyjać temu będzie powstanie nowoczesnego Muzeum Żydowskiego we Wrocławiu (2012) z siedzibą w budynku synagogi. Obejmie ono atrakcyjne piwnice i obszerne empory synagogi na jej pierwszym i drugim piętrze. Klatki schodowe i osobne wejście od północy zapewnią komunikację nie naruszającą głównej przestrzeni sakralnej i kulturalnej obiektu. Muzeum pokazywać będzie bogaty i unikalny świat Żydów Śląska i ich 1000-letnią historię, używając najnowszych technik 3D i hologramowych. Zapewni również przestrzeń na zmienne wystawy, odczyty i warsztaty. Muzeum stanie się nie tylko atrakcją turystyczną, ale i ważnym ogniwem procesu edukacyjnego, szczególnie w odniesieniu do młodego pokolenia. W najbliższym otoczeniu Synagogi powstaną zaś, jako jej naturalne dopełnienie duchowe (nie przesądzając jeszcze ich lokalizacji) – Międzynarodowe Centrum Studiów Żydowskich i Ośrodek „KOD – Kultura – Obecność – Dialog”.

Synagoga Pod Białym Bocianem na stałe wpisze się zarówno w świadomość mieszkańców Wrocławia, Polski i Europy, nie tylko dzięki jej przywróconemu pięknu, ale także, jeśli nie przede wszystkim, dzięki swemu znaczeniu kulturotwórczemu, w harmonijny sposób łącząc funkcje religijne i świeckie.

Stanie się celem, do którego zmierzać będą ludzie otwarci na bogactwo kultury i historii. Będzie uczyć kolejne pokolenia bogactwa i złożoności tradycji, przekazując im jednocześnie czytelne przesłanie tolerancji i solidarności.

 

Tekst: Aleksander Gleichgewicht